Capita selecta - september 2003

RET - Beperkingen

Uiteraard zijn er beperkingen in de toepassingsmogelijkheden van de RET aan te geven, zoals bij iedere theorie en methode het geval is. In meer algemene zin wordt aangenomen dat er meer beperkingen aan de methode zijn, naarmate de psychosociale problematiek van de cliënt complexer in elkaar steekt. Er is ook een verband met de duur van de problematiek en de hardnekkigheid (inflexibiliteit) ervan. De RET werkt, net als andere methoden, sneller en effectiever bij mensen met een hoger intelligentieniveau die verbaal goed functioneren, reeds over een zekere mate van introspectieve capaciteiten beschikken en bijvoorbeeld al zelfhulpboeken hebben gelezen. De RET is echter ook goed bruikbaar bij mensen die intellectueel gezien minder begaafd zijn, verbaal niet zo sterk zijn en weinig probleeminzicht hebben. Het veranderingsproces zal dan wellicht anders verlopen en het vergt wellicht een meer creatieve en flexibele aanpak van de therapeut.

Andere factoren waarvan bekend is dat ze een grote rol spelen in de mogelijke effectiviteit van een therapie zijn onder andere: de bereidwilligheid van de cliënt om zich in te spannen voor verandering (motivatie) en de 'match' tussen therapeut en cliënt.

Er zijn voor zover ons bekend uit de literatuur, geen specifieke contra-indicaties voor de toepassing van RET bij neurotische klachtenpatronen. Wel is een juiste timing en dosering van interventies van groot belang bij meer complexe problematiek. Daarbij is het van belang dat er een duidelijk diagnostisch beeld verkregen wordt van de individuele problemen en/of de gezinsproblematiek, van waaruit de marges van de (veranderings)mogelijkheden van de cliënt ingeschat kunnen worden. Naar aanleiding van de diagnostiek kunnen doelstellingen voor behandeling of begeleiding met behulp van de RET bepaald worden.

Wessler vindt de RET meer geschikt voor de neurotische populatie en bij persoonlijkheidsstoornissen gecontra-indiceerd. Voor deze specifieke doelgroep ontwikkelde hij de 'Cognitive Appraisal Therapy' (1993). Anderen (bijvoorbeeld Linehan, 1996; Bögels & Arntz, 1996) ontwikkelden echter op basis van de bestaande cognitieve gedragstherapeutische methoden protocollen ten behoeve van bijvoorbeeld borderlineproblematiek.

Het is bekend dat ingeval van ernstige psychiatrische problematiek de beperkingen ten aanzien van verandering groot kunnen zijn. Dit is mede afhankelijk van de medicamenteuze mogelijkheden en de therapietrouw. De bruikbaarheid van de RET is hierbij vooral gelegen in het bieden van hulp bij de acceptatie van de problematiek. Mensen kunnen in principe met hun (chronische) handicaps leren leven, of die nu op het psychische vlak, op het sociale vlak, op het cognitieve vlak (bijvoorbeeld een beperkte mate van intelligentie) of op het lichamelijke vlak (bijvoorbeeld het moeten missen van bepaalde ledematen) liggen. Een cliënt die vanwege een psychiatrisch ziektebeeld weinig spanning kan hebben, zal 'verkeerde' banen kiezen wanneer hij de stoornis onvoldoende onderkent of accepteert. Het gevolg is dat hij de baan na verloop van tijd niet aan zal kunnen en (opnieuw) een faalervaring opdoet. Het is echter niet altijd mogelijk (maar wel wenselijk) om mensen te helpen hun handicap te leren accepteren. Hoewel cognitieve methoden in de psychiatrie nog geen gemeengoed zijn, wint de cognitieve therapie ook daar aan terrein. Voor geïnteresseerden wordt verwezen naar Olevitch, 1995 (zie CGT literatuur).

Ten slotte volgt een casus van Albert Ellis (1992), die in dit verband leerzaam en vermakelijk is. Het voorbeeld geeft zowel de beperking als de reikwijdte van de toepasbaarheid van de RET goed weer.

Ellis werd geconsulteerd door een 79-jarige man, die dacht dat de FBI zijn omgeving de opdracht had gegeven hem te boycotten, omdat hij zich ooit kritisch over de FBI had uitgelaten. De man had eerder een psychiater geconsulteerd, die de diagnose 'paranoia' had gesteld. De man was daar zeer verontwaardigd over en wilde geen medicatie gebruiken. De man wilde dat de FBI zou stoppen hem het leven zuur te maken en vroeg Ellis om hulp. Ellis constateerde dat de man geen gevaar voor zijn omgeving betekende, goed voor zichzelf zorgde, en een redelijk sociaal netwerk had. Hij koos ervoor de man als volgt te benaderen. Hij liet de weerstand van de man tegen de diagnose, die onherroepelijk juist was, links liggen. Hij kwam samen met de man tot de conclusie, dat er geen enkele weg was om de FBI te doen stoppen. Ellis zei de man, dat hij in feite de FBI beloonde en het FBI-plan bekrachtigde door hen te laten zien dat hij zich er zo door liet beïnvloeden en er bang voor was. Dit argument sprak de man aan. Ellis stelde voor om hem te helpen minder bang te zijn voor de achtervolgingen en de vervelende trucs die de FBI met hem uithaalde. De man stemde daarmee in en leerde de voor hem nare `realiteit` te accepteren.

RET - Theorie en filosofie

Theorie
De samenhang tussen gevoel, gedrag en gedachte
In de jaren tachtig was een levendige discussie gaande of de RET als een theorie gezien moest worden die de prioriteit legt bij de cognitieve aspecten van het menselijk functioneren (lineair verband tussen cognitie en emotie), of dat er sprake was van een interactionele visie op persoonlijkheid (zie bijvoorbeeld Mahoney e.a., 1989). Ellis zelf stelt dat zijn theorie van een interactioneel model uitgaat. In zijn eerste boek over de theorie en filosofie van de RET, stelt hij dat denken en voelen geen verschillende processen zijn, maar dat deze processen elkaar overlappen en sterker nog, in essentie gelijk zijn. Het gevoel en het denken beïnvloeden zowel elkaar als het gedrag en zijn ook met situationele factoren in interactie (Ellis, 1962; 1977a). Smith nuanceert deze bewering van Ellis: voelen en denken beïnvloeden elkaar weliswaar wederkerig, maar zijn in feite verschillende entiteiten. Hij ondersteunt dit met empirisch onderzoek naar de samenhang tussen emotioneel beleven en cognities (Smith, 1989). Mensen kunnen meerdere gevoelens ervaren bij een gebeurtenis. Iemand kan zich bijvoorbeeld naar aanleiding van ontslag van het werk zowel kwaad maken als zich schuldig voelen. De cognitie die gepaard gaat met kwaadheid bijvoorbeeld, is: 'Ze hadden me dit ontslag niet zo abrupt mogen geven'. De cognitie die samengaat met schuldgevoel is bijvoorbeeld: 'Ik had die stomme fout niet mogen maken; ik ben een onprofessionele oen'.

In het schema dat Ellis ontwikkelde en dat binnen de RET-methode wordt gebruikt bij de aanpak van emotionele en gedragsproblemen (het ABC-model) worden situatie, gevoel, gedrag en gedachten duidelijk onderscheiden. Dit heeft onder andere te maken met de manier waarop geïntervenieerd wordt in de problematiek van de cliënt. Al deze vier ingangen (situatie, gevoel, gedrag en gedachten) kunnen onderzocht worden op hun toegankelijkheid voor verandering. Als start voor de interventies wordt vaak gekozen voor de ingang die klinisch gezien het meest relevant lijkt en die het meest te maken heeft met het psychisch functioneren van de cliënt (dus: gevoel, gedrag of gedachten). Vanuit de interactionele visie maakt het weinig verschil voor welke ingang wordt gekozen. Immers, verandert een gevoel, dan zullen in principe ook het denken en doen beïnvloed worden; verandert het gedrag, dan zullen ook het denken en gevoel veranderen.
Deze dynamiek en samenhang zijn zichtbaar gemaakt in onderstaande figuur.








Dit interactionele principe wordt hier 'de driehoek' genoemd. Teneinde verandering te bewerkstelligen bij de cliënt worden in de RET dan ook zowel cognitieve als emotieve en gedragsmatige interventiemethoden gebruikt.

Het kan zijn dat een van de drie componenten bij een persoon het meest in het oog springt; men noemt zichzelf 'een gevoelsmens' 'een doe-mens' of een 'denker'. Welk aspect het sterkst naar voren komt, is vaak mede afhankelijk van de situatie. Bij een overlijden komt het gevoel het sterkst naar voren, maar als er een auto-ongeluk plaatsvindt, staat accuraat handelen veelal voorop. Bij overleg over moeilijke kwesties in een organisatie valt vooral de denkactiviteit op.

Als iemand zegt: 'Ik ben een gevoelsmens', wil dat niet zeggen dat hij zijn verstand niet gebruikt. Hij concentreert zich waarschijnlijk in zijn beleving het meest op zijn emotionele en fysieke reacties tijdens gebeurtenissen. Voor de 'denkers' en de 'doeners' geldt hetzelfde: ze zijn meer bekend met die component van hun functioneren. Wanneer de denkactiviteit overmatig is geworden, vraagt de 'denker' zich af: 'Kom ik ooit van dat getob af?' Hij zal minder gauw over zichzelf spreken als angstig of depressief. De 'doeners' zijn geneigd om gemakkelijk over gevoelens heen te stappen onder het motto: 'Je moet niet zeuren', of 'Je moet daar niet te lang bij stilstaan'.

Mensen kunnen meerdere gevoelens ervaren naar aanleiding van één gebeurtenis. Adequate gevoelens en gedragingen en inadequate gevoelens en gedragingen kunnen zich tegelijkertijd aandienen. Er zijn dan in feite meerdere driehoeken tegelijkertijd actief.

Een voorbeeld: een cliënt belt de huisarts op. Ze wil medicijnen voorgeschreven krijgen voor haar paniekaanvallen en vermeldt welk middel ze daar eerder voor heeft gebruikt. De huisarts legt een recept klaar, maar dit blijkt een ander middel te zijn. De cliënt ontsteekt ter plekke in woede en wil onmiddellijk een afspraak maken bij de assistente om de huisarts van katoen te geven. Tegelijkertijd realiseert ze zich dat woede haar niet dichter bij haar doel brengt en ze besluit naar huis te gaan. Ondertussen blijft de woede actief en ze besluit een borrel te drinken om te kalmeren.

In dit voorbeeld zijn zowel een 'inadequate driehoek' als een 'adequate driehoek' werkzaam. Het gevoel in de inadequate driehoek is evident: woede. Dit gaat gepaard met de neiging om de huisarts van katoen te geven (gedrag). De cognitie die hiermee samengaat, is: 'Hij moet mij geven waar ik om vraag en niet zonder overleg tot iets anders beslissen, de zak'.

De adequate driehoek ziet er als volgt uit. Gedrag: ze gaat naar huis. Cognitie: 'woedend worden brengt mij mogelijk niet dichter bij mijn doel'. De bijpassende emotie kan zijn: diepe teleurstelling of ergernis. De cliënt zal zich deze emotie echter nauwelijks gewaar worden, doordat woede zo'n overheersend gevoel is. Het adequate gedrag biedt derhalve nog geen garantie dat de woede ook verdwijnt. Hoewel we eerder aangaven dat, wanneer gedrag verandert, ook gedachten en gevoel mee-veranderen, voegden we daar met opzet het 'in principe' aan toe. Sommige cognities zijn zo krachtig dat ze niet automatisch weggewerkt worden door het juiste gedrag te vertonen. Deze moeten apart bewerkt worden.

De RET-therapeut onderzoekt of er in een situatie sprake is van verschillende driehoeken. De wijze waarop de verschillende inadequate en adequate gevoelens elkaar ondersteunen of tegenwerken kan van belang zijn voor de interventies die worden toegepast.

De interactie met de situatie en de persoonlijke doelen
In een belangwekkend artikel van Ellis uit 1991, genaamd The revised ABC's of RET, wordt bovenstaande interactionele visie verder uiteengezet. Behalve de interactie tussen gevoel, gedrag en gedachten, is er tevens sprake van een voortdurende samenwerking van deze drie elementen met de persoonlijke doelen van de cliënt en met aspecten uit zijn persoonlijke situatie.

De doelen (Ellis noemt ze G's, van 'goals') omvatten onmiskenbaar cognitieve, emotieve, gedragsmatige en fysiologische elementen en de persoonlijke doelen van de cliënt creëren ook verschillende situaties (A's), gedachten (B's) en gevoel en gedrag (C's). Als voorbeeld gebruikt Ellis het doel 'overleven'. Iemand die hongerlijdt, ziet bijvoorbeeld meer dingen voor eten aan dan iemand die geen honger heeft en zal specifiek zoekgedrag vertonen.

De relatie tussen de situatie enerzijds en het gevoel, het gedrag en de gedachten anderzijds, ziet Ellis eveneens als interactief en wederkerig. De situatie (A) waarin iemand zich bevindt omvat cognitieve, emotieve, gedragsmatige en fysieke componenten en de situatie zelf draagt ook bij aan wat iemand denkt, voelt of doet. Ook de frequentie, duur en intensiteit van A kunnen van invloed zijn op hoe iemand zich voelt of wat hij denkt. Ellis gebruikt een voorbeeld van kritiek krijgen. Bij voortdurende en ernstige kritiek kan iemand, die oorspronkelijk niet specifiek overgevoelig is voor kritiek, toch de gedachte krijgen dat hij niet tegen deze (hoeveelheid) kritiek kan.

Ten slotte zijn ook de persoonlijke doelen (G) en de situatie (A) met elkaar in interactie. Indien iemand het doel heeft beroemd te worden, zal hij proberen bepaalde situaties te creëren. Indien iemand vervolgens constateert dat de gecreërde situaties niet tot het gewenste doel leiden, verandert hij mogelijk zijn doel.

RET - Beïnvloeding van het denken

Van oudsher wordt in de RET veel aandacht besteed aan het beïnvloeden van het denksysteem van de cliënt. Smith (1989) verwijst hiervoor naar een historische verklaring van Ellis zelf, namelijk dat zijn theorie met name het verschil (het cognitieve aspect) met de gangbare theorieën van die tijd wilde benadrukken. Mahoney e.a. (1989) verwijzen naar een uitspraak van Dryden en Ellis, waarin zij stellen dat een interactief model niet noodzakelijkerwijs betekent dat de drie aspecten evenveel van de variatie in het psychologische disfunctioneren verklaren. Aan de cognities wordt binnen dit model een centrale rol toegekend.

Een andere reden om cognities een centrale plaats te geven is dat het denken van de cliënt doorgaans relatief gemakkelijk toegankelijk is. We kunnen iemand letterlijk vragen naar zijn gedachten. Doorvragen naar onduidelijkheden levert meestal meer informatie op. Daarbij zijn mensen gewend om via het gesprek hun ideeën over zichzelf en de wereld te uiten. Het beïnvloeden van het denken via de taal is een logische aanpak, daar taal en denken nauw met elkaar samenhangen.

Een volgende reden voor de nadruk op de cognities, is dat generaliserende effecten worden verwacht wanneer belangrijke opvattingen van de cliënt wijzigingen ondergaan. Een opvatting is immers doorgaans geen losstaande bouwsteen, maar maakt deel uit van een groter stelsel van opvattingen. Wanneer de kwaliteit van bepaalde bouwstenen verandert, beïnvloedt dat (mogelijk) de omliggende bouwstenen. Als een cliënt bijvoorbeeld aanvankelijk vindt dat hij alles perfect moet doen en gedurende de therapie leert dat hij fouten mag maken, kan dit mede het effect hebben dat hij meer risico's durft te nemen of zichzelf minder controleert.

In de RET wordt in feite, zonder afbreuk te doen aan het belang van de samenhang tussen gevoel, gedachten en gedrag, als eerste ingang tot verandering gefocust op het beïnvloeden van de denkprocessen van de cliënt.

De RET veronderstelt dat het vooral de opvattingen van de cliënt zelf zijn over de situatie waarin hij verkeert, waarmee hij het zichzelf moeilijk kan maken. Immers, een situatie kan op zichzelf moeilijk, lastig of ingewikkeld zijn, maar dat hoeft nog niet per definitie te leiden tot disfunctioneren. Hoe goed of slecht mensen onder een moeilijke situatie functioneren hangt onder andere af van hoe zij de situatie interpreteren, wat ze willen in de gegeven situatie of hoe ze vinden dat het moet zijn. Wensen, eisen, verlangens, idealen, ideeën, beschouwingen en opvattingen zijn allemaal cognitieve aspecten van ons functioneren. Een deel van de opvattingen zijn mensen zich bewust, maar van een deel van de opvattingen zijn mensen zich minder of helemaal niet bewust. Zonder zich bepaalde opvattingen te realiseren, kan men zich daar echter wel naar gedragen. In de RET wordt zowel met de bewuste als met de minder bewuste denkprocessen gewerkt. Deze minder bewuste processen kunnen doorgaans met behulp van eenvoudige middelen in het bewuste worden gebracht, waarmee ze toegankelijk worden voor bewerking.

Het aanspreken van het denksysteem van de cliënt, begint bij de RET al in de eerste bijeenkomst. Immers, eerst moet de cliënt het met de therapeut eens zijn dát er veranderd moet worden, om vervolgens overeenstemming te bereiken ten aanzien van wát er veranderd moet worden. Hiervoor zijn een aantal belangrijke logische operaties nodig. Ellis en Harper (1975) spreken in dit verband over drie typen inzicht.

Rationeel en irrationeel denken

In veel situaties zijn mensen goed - in staat om, bewust en onbewust, hun eigen denkprocessen te sturen, zodat er een heleboel vanzelf goed gaat. RET komt doorgaans pas aan de orde wanneer er sprake is van een situatie waarin iemand naar zijn eigen idee of volgens de opvatting van anderen niet goed functioneert.

De RET richt zich vooral op die denkwijzen, die van therapeutisch belang zijn. Anders gezegd, niet alles wat de cliënt vindt of denkt is relevant voor de therapie. De theorie maakt hiertoe onderscheid tussen twee vormen van denken, namelijk rationeel en irrationeel denken. Mensen beschikken over het algemeen over beide vormen van denken en sommige mensen zijn (al dan niet genetisch bepaald) meer met het een of het ander toegerust.

De term rationeel is niet geheel gelukkig gekozen. Andere termen waarmee hetzelfde bedoeld wordt zijn: reëel, realistisch, bruikbaar, of gezond. Aan het gebruik van elk van deze termen zijn voor- en nadelen verbonden. We zullen hier met name de termen rationeel (vanuit historisch oogpunt) of reëel (vanuit kennistheoretisch oogpunt) gebruiken.

Het irrationele of irreële denken bevat die aspecten van het denken, die nadelig zijn voor de mens. Het is met name de categorie van irreële opvattingen die onderwerp van de RET zal zijn. Het irreële denken kan iemand in de moeilijkheden brengen, kan iemand belemmeren bij het bereiken van zijn doelen en levensgeluk. Het woordje 'kan' is steeds opzettelijk bijgevoegd. Immers, iemand kan irrationeel denken, zonder dat dit per se tot moeilijkheden leidt. Bijvoorbeeld als iemand denkt dat een getrouwde vrouw niet mag werken, komt hij daarmee niet in de problemen zolang hij ofwel niet getrouwd is, ofwel een vrouw heeft die deze opvatting deelt.

Het rationele of reële denken betreft die gedachten, die overeenkomstig de werkelijkheid zijn, die mensen helpen bepaalde doelen te bereiken, die het levensgeluk helpen vergroten, die bruikbare handvatten geven voor het omgaan met de eisen die aan het dagelijks leven gesteld worden, enzovoorts. Het rationele denken levert dus een bruikbare en flexibele levensvisie en daaruit voortvloeiende levenshouding op, terwijl van een irrationele levensvisie een beperkende invloed uitgaat. Dat wil overigens niet zeggen dat mensen die uitsluitend rationeel denken (als dat al mogelijk zou zijn) niet in de moeilijkheden kunnen raken. Mensen met een rationele levenshouding krijgen ook tegenslagen te verduren. We stellen echter dat deze mensen beter bestand zijn tegen de tegenslagen vanwege hun 'gezondere' denkwijze waardoor zij beter kunnen omgaan met de moeilijke situatie. Het gaat om acceptatie van de werkelijkheid en probleemoplossend vermogen. Op deze plaats maken we duidelijk dat in het onderzoek naar het menselijk functioneren, de RET er sterk op gericht is de rationele en irrationele aspecten uit elkaar te halen en vooral het irrationele onder de loep te nemen, omdat daar de 'stichters van het kwaad' te vinden zijn.

RET - Filosofie

Epictetus
Voor de basisassumptie van de RET, dat het in het bijzonder de opvattingen van de cliënt zelf zijn waarmee hij het zichzelf moeilijk kan maken, verwijst Albert Ellis naar de filosoof Epictetus (ca. 100 na Chr.). Epictetus wordt geplaatst in de school van de 'Nieuwe Stoa'. Het kernpunt van deze leer is dat de deugd, die op kennis berust, gelukkig maakt (Croon & Van Aken, 1979). De tegenslagen van het lot zijn niet van de wil afhankelijk en men moet zich daar 'ongevoelig' voor maken. Het Universum is geordend en ontwikkelt zich volgens de wetten der natuur, die in wezen goed is. Daarom moet de mens zich ontwikkelen overeenkomstig zijn eigen natuur. Praktisch toepasbare citaten van Epictetus zijn bijvoorbeeld (uit: Encheiridion, p. 15 en p. 19):

'Van al het bestaande hebben wij sommige dingen in onze macht. Andere niet. In onze macht hebben wij onze meningen, ons streven, onze begeerte, onze afkeer. Al deze dingen kunnen we zelf bewerkstelligen.'

Het meest veelvuldig wordt gebruikt:

'Het zijn niet de dingen zelf die de mensen in verwarring brengen, maar hun herinneringen omtrent die dingen.'

Informatief daarbij is de volgende uitspraak:

'Laten wij daarom, wanneer wij gehinderd, in verwarring of gekwetst worden, nooit iets of iemand anders de schuld geven dan onszelf, dat wil zeggen onze eigen meningen.'

Er zijn echter belangrijke verschillen tussen de RET en de leer van Epictetus en de nieuwe Stoïcijnen. In de toepassing van de RET wordt niet geprobeerd om mensen 'ongevoelig' te maken voor de gebeurtenissen die hun overkomen. Bij nare situaties horen adequate nare gevoelens, zoals bezorgdheid of verdriet. Wel wordt gesteld dat mensen de invloed van hun denken op hun emotionele reacties vaak onderschatten en dat zij met behulp van hun denken, meer emotionele stabiliteit kunnen creëren.

Een tweede verschil met de nieuwe Stoïcijnen is dat de RET er niet van uitgaat dat gevoelens totaal beheersbaar of stuurbaar zijn. Je kunt niet denken en voelen wat je wilt. In de eerste plaats is er wetenschappelijk gezien nog veel onderzoek nodig voordat met meer zekerheid uitspraken gedaan kunnen worden over de veranderbaarheid van emoties en over de invloed van gebeurtenissen op emoties. In de tweede plaats zou het van hoogmoed getuigen te menen dat ook de genetisch bepaalde constitutie van iemand (bijvoorbeeld de mate van irrationaliteit waarmee iemand geboren is, of het temperament) geheel overwonnen kan worden. In de RET wordt ervan uitgegaan dat mensen hun inadequate emoties minder vaak en minder heftig ervaren, wanneer zij zich inspannen om hun irrationele gedachten te veranderen. Ellis heeft echter altijd de hardnekkigheid van irrationele patronen onderstreept, hetgeen bescheidenheid impliceert ten aanzien van de beheersbaarheid van de emoties.

Filosofische uitgangspunten

Hierna wordt beknopt aangegeven van welke filosofische uitgangspunten de theorie en methode van de RET gebruik maakt.

1. Daden kunnen worden beoordeeld, mensen niet
Het is logisch gezien incorrect om mensen in hun geheel te beoordelen of veroordelen. Mensen kunnen nooit alleen maar goed of alleen maar slecht zijn. Hoeveel slechte dingen iemand ook gedaan heeft, hij zal ook wel meerdere dingen goed gedaan hebben, waardoor het oordeel 'een slecht mens', logisch gezien niet houdbaar is. Mensen kunnen wel beoordeeld worden op wat ze doen, maar niet op wat ze zijn. Iemand kan lopen of springen als een kangoeroe, maar daarmee is die persoon nog geen kangoeroe. Er wordt vaak te veel gegeneraliseerd ten aanzien van bepaalde eigenschappen van personen. Dit geldt zowel voor negatieve als voor positieve eigenschappen: als iemand iets goeds doet, is hij nog niet goed. Mensen die alleen maar goede dingen doen, bestaan niet.

Een individu is niet gelijk aan de som van zijn daden. Wél is een individu verantwoordelijk voor zijn of haar daden en hij dient daar ook de consequenties van te aanvaarden. In geval van een ernstig delict kan dit bijvoorbeeld gevangenisstraf of een TBS impliceren. Iemands daden kunnen wel degelijk goed- of afgekeurd worden, maar de persoon als zodanig wordt/blijft geaccepteerd.

2. Non-dogmatisme/non-absolutisme
Mensen hebben vaak een heel arsenaal aan waarden en normen, die gericht zijn op:

Kenmerken van de RET

Ellis zelf vindt dat er onderscheid gemaakt moet worden tussen 'wetenschappelijke' therapieën en 'niet-wetenschappelijke' therapieën (Ellis, 1978). Gezien het feit dat de empirische onderbouwing ten aanzien van de efficiëntie van de verschillende psychotherapieën nog veel te wensen overlaat, zet Ellis de termen wetenschappelijk en niet-wetenschappelijk in dit verband terecht tussen aanhalingstekens. Onder de wetenschappelijke therapieën noemt hij de RET, de gedragstherapie en (opvallend genoeg) de Rogeriaanse therapie. De overige therapieën, waaronder de psychoanalyse, vallen onder de niet-wetenschappelijke. Ellis zelf typeert in meerdere van zijn publicaties de RET als een revolutionaire humanistische benadering. Hij geeft aan dat de RET gebaseerd is op rationele inzichten, en informatief en argumentatief van aard is.

Dolliver (1977) geeft een boeiende uiteenzetting over hoe de RET zich verhoudt tot andere psychotherapieën en persoonlijkheidstheorieën. Overeenkomsten en verschillen met andere psychotherapieën zijn velerlei. Opvallend bij de RET is dat ze in eerste instantie intrapersoonlijk werkt. Daarmee wordt bedoeld dat eerst gekeken wordt naar de opbouw van het individuele opvattingenstelsel van de cliënt, om pas in tweede instantie te kijken wat daarvan het effect is op de interpersoonlijke relatievorming.

Ellis en Bernard (1985) noemen in hun boek, dat overigens een zeer goed overzicht geeft van de verschillende werkvelden van de RET, een aantal specifieke kenmerken waarin de RET zich onderscheidt van andere psychotherapieën. Een deel van deze kenmerken overlapt voorgaande paragrafen, een ander deel vormt een uitbreiding of specificatie.

Wetenschap

Wetenschap heeft als basis: kennis, weten, of het geheel van menselijk kennis. Maar ook in hoeverre werkelijk over kennis gesproken kan en mag worden. Dus het is niet voldoende dat iets waar is, maar juist dat deze kennis een waarheid heeft die meer universeel, empirisch meetbaar en controleerbaard is (evidence-based) of algemeen aanvaard is bijvoorbeeld onder vakgenoten (consensus-based).

Deze kennis kan over stoffelijke materie of levende organismen gaan zoals we dat terugzien in de natuurkunde en de biologie. Het object van studie bij beide verschilt fundamenteel. Een belangrijk voorbeeld is bijvoorbeeld de 'interactie dynamiek met de omgeving'. Zo zullen de eigenschappen van water weinig verschillen in reactie op de omgeving afgezien van temperatuur, druk en volume - die overigens steeds een wetmatige relatie vertonen - terwijl men bij een boom in verschillende omgevingen ook een andere groei, ontwikkeling, etc. mag verwachten die al vaak moeilijk in een wetmatigheid is te vatten. Bij de lagere diersoorten, primaten en de mens wordt deze interactie dynamiek steeds gecompliceerder en moeilijker in wetmatigheden vast te leggen. Immers wetmatigheden zijn een basis voor een kennistheorie zoals wetenschap, zoals we dit zien in de klassieke wetenschappen als de astronomie en natuurkunde.

- Wetenschap heeft wellicht ook te maken met de nieuwsgierigheid van de mens om dat te weten wat we misschien wel nooit precies zullen weten zoals onverklaarbare krachten als de gravitatie- en atoomkrachten, maar ook de aantrekkingskracht die bij liefde tussen twee mensen plaatsvindt.

- Wetenschap heeft ook te maken met orde op zaken stellen. Iemand zegt dit nu wel maar waarop gebaseerd, wat zijn de criteria en in hoeverre is de ervaring objectief in plaats van subjectief bepaald. Objectief omdat het daardoor loskomt van de persoonlijke criteria die de geldigheid van het gebeuren marginaliseert of onjuist doet zijn.

- Wetenschap heeft ook te maken met de menselijke onzekerheid of angstreductie. Als de wetenschap dit heeft aangetoond dan moet het toch wel waar zijn dus... 'mijn wetenschappelijk opgeleide psychiater die weet wel wat het beste is voor mijn psychische gezondheid!'

- Wetenschap heeft ook te maken met conditioneren of leren in het algemeen. Immers als wij ervaren en leren dat iets 'waar' is (vaak vele jaren door ouders en leraren) dan moet het toch wel waar zijn, want anders is het wel erg cognitief dissonant met ons eigen denken en beleven. Vaak wordt het eerder geleerde voor vele jaren als het enig juiste gezien (de eigen wetenschap), zelfs als het tegendeel is aangetoond.

- Wetenschap heeft ook te maken met tijdsgebonden en cultureel inzicht en kennis, hoe vreemd dit misschien ook lijkt. Dit komt vooral ook door het begrip consensus. Een bepaalde groep vakgenoten in een bepaalde tijd zijn het eens met een bepaalde theorie. Deze theorie werkt volgens hun. Zij zijn opgeleid, hebben kennis van deze theorie en status dus hun theorie is waar .. of wetenschappelijk verantwoord (Kuhn's paradigmatisch criterium).

Samenvattend: In de wetenschap (of wetenschappelijke beroepsuitoefening) willen we iets zéker weten, nodig om het woord wetenschap in zijn juiste betekenis te kunnen gebruiken. Daarom willen en soms ook moeten we allerlei criteria stellen. Deze criteria zijn, alhoewel vaak van paradigmatische aard, van groot belang en hierdoor ontstaat overeenstemming (evidence of consensus-based) onder vakgenoten, van wat volgens hun wetenschappelijk (of wetenschappelijk verantwoord) is in hun beroepsuitoefening.

Wetenschappelijke criteria

Als we ervan uitgaan dat deze beroepsgroep psychotherapeuten zijn en ervan uitgaan dat deze professionals het als hun belangrijkste doel zien: 'het herstellen van de psychische en sociale problemen bij hun cliënten', dan is dat ook precies waar de kernvraag ligt. Of anders: hoe weten we (op empirisch wetenschappelijk basis) dat cliënten die bij psychotherapeuten voor hulp komen, na behandeling ook effectief hiervan profijt hebben of beter op het psychisch en sociaal vlak minder problemen ervaren.

Er zijn - zoals uit onderzoek blijkt (zoals effectstudie) - nogal wat zaken die een rol spelen in het welslagen van psychotherapie. De meest opvallende zijn de kwaliteit van cliënt-therapeut relatie, motivatie cliënt, sociodemografische variabelen cliënt, compatibiliteit van cliënt en therapievorm en de ernst van de stoornis (Klinische psychologie, Smeets, G. e.a., 1999). In het kort kunnen we zeggen dat het meetobject (de cliënt) maar ook de therapeut als subject aan een grote diversiteit van biopsychosociale fenomenen en criteria onderhevig zijn, en van invloed op het slagen van de psychotherapie.

We willen hier dus criteria proberen vast te stellen die de waarheid van een veronderstelling of uitspraak zoals "RET is een wetenschappelijke psychotherapie" proberen aan te tonen. Deze wetenschapscriteria zijn onder andere:

- herhaalbaarheid, openbaarheid van gegevens, universele objectiveerbare controleerbaarheid, consensus onder vakgenoten, empirische relevantie, kennistheoretische onderbouwing, enzovoort.

Als we het hebben over het feit of een psychotherapie voldoet aan wetenschappelijke criteria dan is het nodig om dit af te bakenen. Het voorstel (maar geen oplossing) is om dit als volgt te doen:

Het ligt voor de hand, uitgaande van de functie die psychotherapie hoort te hebben voor een cliënt in behandeling, dat het meer wetenschappelijk zijn van een psychotherapie een positieve relatie heeft met het effectief zijn van een psychotherapeutische behandeling. De laatste twintig jaar zijn diverse psychotherapie effectstudies gedaan zoals (Smith M.L. e.a., 1980; Hollon S.D., 1992; Shea, Wigier & Klein, 1992; Dreessen & Arntz, 1998; Hollon S.D., 2002 ) waaruit de effectiviteit van cognitieve gedragstherapie (zoals de RET dit is) opvallend vaak t.o.v. andere psychotherapieën, is aangetoond. Op dit punt zou men dus kunnen zeggen dat als Albert Ellis stelt: "RET is een wetenschappelijke therapie" hij gelijk heeft als het gaat om het meer effectief zijn van de RET als therapie t.o.v. andere beschikbare therapieën, maar uitgaande van de eerdere vooronderstellingen kan dit alleen maar duiden op het meer wetenschappelijk zijn in relatieve zin maar niet in absolute zin.
Onze conclusie is dus: dat cognitieve gedragtherapie (dus ook de RET) een meer effectieve psychotherapie is dan andere psychotherapieën zoals blijkt uit diverse wetenschappelijk verantwoorde effectstudies op dit gebied.

Dat wil dus zeggen het meer wetenschappelijk zijn is duidelijk wat anders dan (overigens met alle respect) door Albert Ellis spreken van een wetenschappelijke psychotherapie.

Want volgens ons geldt ook voor de RET de uitspraak van Karl Popper (bekend wetenschapsfilosoof) uit "Wetenschap, gissingen en weerleggingen", waarin Popper namelijk een onderscheid ziet tussen de astrologie, Marx' theorie van de geschiedenis, Freuds psychoanalyse en Adlers individualpsychologie aan de ene kant en de relativiteitstheorie van Einstein aan de andere kant. Zijns inziens kunnen de eerste vier theorieën vooral teveel verklaren. Men kan zich zelfs bar weinig voorstellen dat deze theorieën niet kunnen verklaren. De relativiteitstheorie van Einstein doet juist riskante voorspellingen en is onverenigbaar met bepaalde denkbare waarnemingen. Het demarcatiecriterium van Popper stelt dat een theorie alleen wetenschappelijk kan worden genoemd indien ze in conflict kan komen met mogelijke, voorstelbare waarnemingen.'

Stof tot nadenken

Volgens de redactie van CCGT biedt dit alles voldoende stof tot nadenken.
Als u wilt reageren dan kan dat natuurlijk: email: ccgt@casema.nl

Bron: Rationeel-emotieve therapie (Jacobs, G., 1998),
isbn: 9031326593, Bohn Stafleu Van Loghum