• Home
• Therapieën
• Relevante websites
• Actueel
• Bronnen
• Encyclopedisch woordenboek
• Opleidingen
• Informatie

Cognitieve Gedragstherapie voor: 
• zwak zelfbeeld en negativisme
• persoonlijkheidsproblemen
• angst, depressie en fobieën
• relatie- en werkproblemen
• dwang en eetstoornissen
• stress, burnout en CVS

Capita selecta - april 2009

* Bron: Trimbos Instituut

CD en ODD zijn 2 stoornissen die zich in de jeugd voordoen en zij behoren tot de zogeheten externalise-
rende psychische stoornissen, waarbij het verstorende effect van het gedrag op de sociale omgeving centraal staat. Dit in tegenstelling tot de internaliserende stoornissen - zoals angst- en stemmingsstoornissen - waarbij vooral het lijden van de persoon zelf centraal staat. Het meeste onderzoek richt zich op CD. Weinig onderzoek richt zich specifiek op ODD. Deze laatste stoornis wordt meestal in samenhang met CD onderzocht.

CD (gedragsstoornis)

Symptomen en diagnose
CD is een afkorting van de Engelse term C(onduct) D(isorder). CD wordt beschreven als een zich herhalend en aanhoudend gedragspatroon, waarbij de grondrechten van anderen geweld wordt aangedaan of belangrijke bij de leeftijd horende sociale normen en regels worden overtreden. Volgens de DSM-IV-TR1 heeft een kind of een adolescent een gedragsstoornis als tenminste 3 van de 15 onderstaande criteria het afgelopen jaar - en tenminste 1 criterium het laatste half jaar - aanwezig zijn in diverse situaties.

Het kind of de jongere:

• Agressie gericht op mensen en dieren
  • pest, bedreigt of intimideert vaak anderen
  • begint vaak vechtpartijen
  • heeft een 'wapen' gebruikt dat anderen lichamelijk letsel kan toebrengen (bijvoorbeeld een knuppel, steen, gebroken fles, mes, vuurwapen)
  • heeft mensen mishandeld
  • heeft dieren mishandeld
  • heeft in een direct contact iemand bestolen (bijvoorbeeld iemand van achteren neerslaan, tasjesroof, afpersing, gewapende overval)
  • heeft iemand tot seksueel contact gedwongen
• Vernieling van eigendom
  • heeft opzettelijk brand gesticht met de bedoeling ernstige schade te veroorzaken
  • heeft opzettelijk eigendommen van anderen vernield (anders dan door brandstichting)
• Leugenachtigheid of diefstal
  • heeft ingebroken in iemands huis, gebouw of auto
  • liegt vaak om goederen of gunsten van anderen te krijgen of om verplichtingen uit de weg te gaan (bijvoorbeeld oplichting)
  • heeft zonder direct contact met het slachtoffer voorwerpen van waarde gestolen (bijvoorbeeld winkeldiefstal maar zonder in te breken, valsheid in geschrifte)
• Ernstige schendingen van regels
  • blijft vaak, ondanks het verbod van de ouders, 's nachts van huis weg, beginnend voor het 13e jaar
  • is tenminste tweemaal van huis weggelopen en 's nachts weggebleven (of eenmaal gedurende een langere periode zonder terug te keren)
  • spijbelt vaak, beginnend voor het 13e levensjaar

Subtypen

Drie subtypen van CD worden onderscheiden op basis van:

* Leeftijd
* Type en functie van het agressieve gedrag
* Empathie

Leeftijd

In de DSM-IV-TR wordt onderscheid wordt gemaakt tussen [1]:

* Type CD dat in de kindertijd begint (aanwezigheid van ten minste 1 symptoom  vóór het 10e levensjaar)
* Type CD dat in de puberteit begint (afwezigheid van enig symptoom voor het 10e levensjaar)

Hoe eerder CD zich openbaart, hoe slechter de vooruitzichten zijn. Als een kind op zeer jonge leeftijd symptomen van CD vertoont, dan heeft het een grotere kans om zich als volwassene agressief te gaan gedragen of om een antisociale persoonlijkheidsstoornis te ontwikkelen [2-4]. Bij kinderen die de stoornis voor het eerst in de puberteit krijgen - zonder dat er in de kindertijd sprake was van problemen - zijn de vooruitzichten beter. Meestal gaan de gedragsproblemen dan weer voorbij [2;5;6].

Agressief gedrag

Het type agressief gedrag van kinderen of adolescenten met CD kan verschillen [7]:

* Openlijk agressief: Sommigen gedragen zich openlijk agressief, zoals veelvuldig ruzie maken met ouders, leerkrachten, vloeken, dreigen of slaan
* Heimelijk agressief: Anderen gedragen zich heimelijk agressief, zoals liegen of stelen

Onderscheid wordt verder gemaakt in de functie die het antisociale gedrag van kinderen of adolescenten met CD heeft [7]:

* Sommigen gedragen zich agressief als ze het gevoel hebben uitgedaagd te worden (dit wordt ook wel reactief agressief gedrag genoemd). Zij reageren emotioneel en boos op een bedreiging, aanval of frustratie.
* Anderen gedragen zich agressief omdat ze hiermee iets hopen te bereiken, bijvoorbeeld het verhogen van hun status (dit wordt ook wel proactief agressief gedrag genoemd). Zij zijn kil, berekenend, hebben een gebrek aan empathie en gebruiken koelbloedig agressie om hun doelen te bereiken.

Kinderen met CD die de wereld als vijandig of bedreigend ervaren en zich snel uitgedaagd voelen, lopen meer risico geïsoleerd te raken. Het kind gaat dan vaak slechter presteren op school en komt sneller in aanraking met leeftijdgenoten die ook gedragsproblemen hebben. Gevolg is dat deze kinderen zich vaak nog agressiever gaan gedragen.

Empathie

Kinderen met CD verschillen verder in de mate waarin ze emoties kunnen voelen of zich in anderen kunnen inleven:[3;8;9]

* Sommigen scoren hoog op gevoelloosheid (een centraal kenmerk van psychopathie);
* anderen scoren niet hoog op gevoelloosheid.

Kinderen of adolescenten met CD die hoog scoren op gevoelloosheid hebben meer politie-
contacten en ernstigere gedragsproblemen, zijn agressiever en rapporteren meer criminele gedragingen dan kinderen met CD die niet hoog scoren op gevoelloosheid.
Het niet voelen van angst staat de ontwikkeling van schuldgevoel en inlevingsvermogen in de weg. Deze kinderen zijn minder goed in staat om gevoelens van verdriet te herkennen bij anderen en ze zijn minder gevoelig voor bedreigende en emotionele gebeurtenissen.

Hoe vaak en bij wie

Aantal

• Geschat wordt dat 2 - 4% van de jongeren CD heeft, zo blijkt uit Amerikaans onderzoek [7;9;20]. In Nederlands onderzoek is gevonden dat in de leeftijd van 13 tot 18 jaar 6% CD heeft, ongeacht de informatiebron (ouder of kind) [21].
• Het aantal kinderen met ODD varieert van 2 - 16% [22]. Deze ruime marge hangt enerzijds samen met het gebrek aan precisie in de definitie van ODD in het verleden en met verschillen in de manieren waarop onderzoek naar het voorkomen van ODD is uitgevoerd, de wijze van data verzameling en de gehanteerde tijdslijn.

Bij wie komt CD en ODD voor?

Onderzoek op dit terrein is lastig. Het is moeilijk om te bepalen in hoeverre het de genen zijn of de omgeving (bijvoorbeeld een chaotische gezinssituatie) of een combinatie van beide als een kind een gedragsstoornis ontwikkeld. Een gedragsstoornis ontstaat onder invloed van een combinatie van genetische en omgevingsfactoren.[4;13;20;22-26] Hoe meer risicofactoren er aanwezig zijn, hoe groter de kans dat een kind gedragsproblemen krijgt en uiteindelijk een stoornis ontwikkelt. Interacties tussen risicofactoren spelen een belangrijke rol [24;27]. Zo bleek criminaliteit twee maal vaker voor te komen in een groep waarin zowel genetische als omgevingsfactoren een risico hadden gevormd in vergelijking met groepen waar alleen de ene of de andere soort risicofactor aanwezig was [28]. Tegenwoordig wordt steeds meer nadruk gelegd op de relatie tussen het kind dat een genetische gevoeligheid heeft om een gedragsstoornis te ontwikkelen en de reactie van de omgeving (ouders) op dit gedrag [10]. In dit kader wordt ook wel gesproken van het transactionele of reciproke model, waarin de interactie tussen ouder en kind centraal staat. Een kind met moeilijk gedrag kan slecht aangepast gedrag uitlokken van de ouders, met als gevolg dat het kind nog opstandiger wordt. Zo ontstaat een vicieuze circel.

Natuurlijk beloop

CD

Hoe eerder de stoornis zich openbaart, hoe slechter de vooruitzichten op latere leeftijd zijn.

Bij kinderen die vóór hun 10e jaar CD ontwikkelen [4;6]:
- doen de 1e gedragsproblemen zich meestal voor als het kind ongeveer 8 à 9 jaar oud is. De problemen nemen vervolgens in ernst toe: van spijbelen en pesten naar agressie tegen dieren en/of mensen;
- zijn de gedragsproblemen na het 13e levensjaar ernstig (zoals vechten, diefstal, verkrachting of dierenmishandeling) [5];
- blijven schoolprestaties achter en krijgen ze leerproblemen;
- komen relatieproblemen als volwassene vaak voor, zij hebben een lage zelfwaardering en moeite om een baan vast te houden [20;25;43];

Bij kinderen die na hun 10e levensjaar CD ontwikkelen [6;9]:
- zijn er meestal geen gedragsproblemen in de kindertijd;
- worden gedragsproblemen ook niet erger na verloop van tijd, maar gaan op den duur weer voorbij [5];
- komen gedragsproblemen vooral voort uit de wens om onafhankelijk en volwassen te zijn. Heimelijk agressief gedrag - zoals spijbelen en stelen - komt vaak voor;
- worden geen neurobiologische afwijkingen in de hersenen gevonden of cognitieve en sociale beperkingen. Ze hebben over het algemeen een goede band met hun ouders en vinden het leuk om met anderen om te gaan;
- is het horen bij een groep een belangrijke reden om zich rebels te gedragen en zich af te zetten tegen autoriteit en maatschappij.

Een chronisch beloop van CD hangt samen met:

• meer en ernstiger symptomen
• ADHD/ODD als risicofactor voor CD
• agressief gedrag op jonge leeftijd
• impulsiviteit
• lagere intelligentie en leerproblemen
• gezinsproblemen
• slechte relaties met leeftijdgenoten
• meer familieleden met gedragsproblemen
• bijkomende psychische stoornissen, zoals stemmings- en angststoornissen en verslaving
• hoofdtrauma's/hersenletsel.

Hoe de relatie tussen een chronisch verloop van CD en bovengenoemde factoren precies gemedieerd wordt is niet geheel duidelijk.

Kinderen met CD hebben een groter risico op [22;25;39]:

• vroegtijdig schoolverlaten
• alcoholisme
• drugsmisbruik
• crimineel gedrag en criminaliteit op volwassen leeftijd
• antisociale persoonlijkheidsstoornis en psychopathie
• relatieproblemen en scheiding
• problemen met andere mensen
• slechte gezondheid
• borderline persoonlijkheidsstoornis [58].

ODD

Er is weinig onderzoek uitgevoerd naar het verloop van ODD. Het is nog niet precies duidelijk welke factoren maken dat een kind met ODD uiteindelijk CD krijgt.[59]

Een aantal factoren speelt een rol [3;10;59]:

• meer en ernstiger ODD symptomen
• ODD op jonge leeftijd
• hyperactiviteit
• stemmings- en/of angststoornis
• vaak vechten
• ouders met verslavingsproblemen
• gezin met een lage sociaal-economische status
• psychopathologie bij de ouders
• relatieproblemen ouders.

Hoe de relatie ligt tussen het ontstaan van CD en bovengenoemde factoren is niet precies duidelijk. Ook is nog niet duidelijk welke combinatie van factoren vooral maakt dat de vooruitzichten verslechteren [59].

Comorbiditeit

Psychische stoornissen
ADHD
Geschat wordt dat ongeveer 40% van de kinderen met CD en 80% van de kinderen met ODD daarnaast ADHD heeft. Bij kinderen met CD die behandeld worden ligt dit percentage nog hoger: 90% heeft ADHD [9].

• Deze kinderen zijn er slechter aan toe en hebben minder goede vooruitzichten dan kinderen die alleen CD hebben. Ze zijn agressiever, gedragen zich crimineler als adolescent en plegen meer geweldsdelicten als volwassene.
• De relatie tussen CD en ADHD is niet precies duidelijk. CD met ADHD wordt wel als een aparte stoornis beschouwd. Als een kind op peuterleeftijd zich agressief gedraagt en hyperactief is, dan hebben deze kinderen een groter risico om op jeugdige leeftijd ADHD en CD te ontwikkelen met agressieve symptomen.[16] Kinderen die op jonge leeftijd wel hyperactief zijn maar niet agressief, kunnen na het 10e levensjaar CD ontwikkelen met niet-agressieve symptomen. ADHD lijkt de kans op een vroeg begin van ODD te vergroten.

Stemmings- en angststoornissen
Kinderen met CD en ODD hebben relatief vaak last van stemmings- en angststoornissen.

• Geschat wordt dat 15 - 30% van de kinderen met CD last heeft van een depressie. Deze groep heeft meer zelfmoordneigingen en is minder agressief en gewelddadig dan de groep met alleen CD [9].
• Geschat wordt dat 20 - 30% van de kinderen met CD en 60% van de kinderen met ODD een angststoornis heeft [3;59]. Bij kinderen met CD die door een therapeut behandeld worden is dit percentage nog hoger: tussen de 60% en 75%.
• Meisjes met CD hebben meer kans dan jongens op een depressie in engere zin, een stoornis in het gebruik van middelen of een angststoornis op volwassen leeftijd en minder kans op een antisociale persoonlijkheidsstoornis [20;30;60].
• Kinderen die ODD en een stemmings- en/of angstoornis hebben, lopen een groter risico om later CD te ontwikkelen [10;59].

Stoornis in het gebruik van middelen
Agressie in de jeugd is een belangrijke voorspeller van drugsgebruik en criminaliteit op latere leeftijd. Geschat wordt dat 50% van de jongeren met CD een stoornis in het gebruik van middelen heeft [3]. Adolescenten met ODD beginnen eerder met roken, roken gemiddeld meer sigaretten en gebruiken meer drugs en alcohol dan leeftijdsgenoten zonder ODD. Ook lopen ze meer risico om als volwassene verslaafd te raken aan drugs of alcohol. Vooral bijkomende psychische stoornissen - zoals een depressie - verhogen de kans op verslavingsproblemen.

Cognitieve problemen
Leerproblemen
Kinderen met CD en ODD hebben relatief vaak last van leerproblemen, moeite met het verwerken van informatie (cognitieve informatieverwerking), aandachtsproblemen en moeite met plannen [19]. Ze hebben moeite zich te uiten en anderen te begrijpen.[15] Het kan zijn dat CD/ODD en leer- en taalproblemen een gemeenschappelijke basis hebben [39]. Taal speelt immers een belangrijke rol bij het onder woorden brengen van gevoelens en behoeften en bij het bedenken van verschillende oplossingen als zich een probleem voordoet. Taal biedt kinderen verder de mogelijkheid om feedback op hun gedrag te verwerken en na te denken over hun gedrag, in de toekomst en het verleden. Kinderen die het moeilijk vinden om emoties (zoals woede en frustratie) te benoemen (zoals dat het geval is bij CD/ODD), vinden het waarschijnlijk ook moeilijk om na te gaan welke reactie het meest geschikt is.

Sociale cognities
Kinderen met CD en ODD hebben afwijkende sociale cognities.[61] Ze zijn egocentrischer, hebben meer moeite zich in een ander in te leven, zien de wereld als een vijandige plek en voelen zich snel uitgedaagd. Zij denken al gauw dat anderen vijandige bedoelingen hebben. Als zich een probleem voordoet, kunnen ze minder goed alternatieve oplossingen bedenken en kiezen ze vaker voor een agressieve oplossing.

Lichamelijke aandoeningen
CD komt vaker voor bij kinderen met het syndroom van Gilles de la Tourette en kinderen met een verstandelijke handicap [20]. Een specifiek deel van de hersenen (de basale ganglia) is zowel betrokken bij het ontstaan van tics als ook bij het beheersen van impulsen [3]. Er zijn geen lichamelijke ziekten bekend die vaker voorkomen bij jongeren met ODD dan bij anderen.

Gevolgen

Kwaliteit van leven

CD/ODD heeft invloed op de kwaliteit van leven van:

• gezinsleden
• buren
• leraren en klasgenootjes
• leeftijdgenoten
• betrokkene zelf

Jeugdigen met CD/ODD functioneren minder goed in contact met anderen.
Een moeilijk kind kan gemakkelijk woede uitlokken. Een ouder kan met harde discipline proberen het gedrag van het kind te beteugelen. Maar deze aanpak werkt verergering van gedragsproblemen juist in de hand. Dezelfde interactie kan zich voordoen in het contact met leerkrachten als de lessen regelmatig verstoord worden. Verder loopt een kind met gedragsproblemen risico om door leeftijdgenoten verstoten te worden. De kans op antisociaal gedrag neemt in dat geval toe, omdat het kind intensiever contact zoekt met leeftijdgenoten met gedragsproblemen.
Hoe jonger kinderen een gedragsstoornis ontwikkelen, hoe meer last hebben ze later van beperkingen en hoe vaker ze een beroep doen op de gezondheidszorg [62].

Levensverwachting

Kinderen die in de vroege jeugd ODD hadden en later CD ontwikkelden, hebben als volwassene een grotere kans om voortijdig te overlijden [6;20].

• Adolescenten met CD en een depressie in engere zin hebben 3 keer meer kans om zelfmoord te plegen dan adolescenten met alleen een depressie.
• Tussen het 28e en 42e levensjaar lopen zij een verhoogd risico om op een gewelddadige manier om het leven te komen of om verwondingen of seksueel overdraagbare aandoeningen (zoals HIV) op te lopen.

Maatschappelijke kosten

De maatschappelijke kosten zijn aanzienlijk voor de slachtoffers, de omgeving en de samenleving [6;9].

• Kinderen en adolescenten met CD gepaard aan een stoornis in het gebruik van middelen begaan meer gewelddadige delicten dan kinderen/adolescenten met CD die dat niet hebben. In Amerikaans onderzoek wordt geschat dat een jeugdige die gedurende 4 jaar regelmatig criminele overtredingen begaat en dit nog eens 10 jaar als volwassene blijft doen, de maatschappij rond de $2,3 miljoen dollar kost.
• 15% van de jeugdige criminelen is verantwoordelijk voor driekwart van alle jeugdcriminaliteit. Het merendeel van deze groep heeft CD.
• 43% van de jongens en 12% van de meisjes die ooit in behandeling zijn geweest voor CD, worden als volwassene tenminste 1 keer opgesloten in een gevangenis.

Omdat kinderen met een gedragsstoornis een verhoogd risico hebben om een antisociale persoonlijkheidsstoornis te ontwikkelen, is het belangrijk om zo vroeg mogelijk in te grijpen. Er zijn aanwijzingen dat programma's gericht op kinderen en adolescenten om antisociaal gedrag te voorkomen kosten kunnen terugdringen [63].
In 2 kosteneffectiviteitsanalyses uit de Verenigde Staten bleken speciale programma's (waaronder multisysteemtherapie, functionele gezinstherapie) het veertienvoudige aan kosten te besparen [64;65].

Literatuurverwijzingen

1. American Psychiatric Association (2000). Diagnostic and statistical manual of mental disorders [DSM-IV-TR]. Washington, DC: American Psychiatric Association.

2. Moffitt, T.E. (2003). Life-course-persistent and adolescence-limited antisocial behavior: a 10-year research review and a research agenda. In: B.B.Lahey, T.E.Moffitt, A.Caspi (red.). Causes of conduct disorder and juvenile delinquency, p. 49-75. New York: Guilford Press.

3. Hendren, R.L., Mullen, D.J. (2006). Conduct disorder and oppositional defiant disorder. In: M.K.Dulcan, J.M.Wiener (red.). Essentials of child and adolescent psychiatry, p. 357-387. Washington, DC: American Psychiatric Publishing.

4. Sharma, V., Newcorn, J.H., Schulz, K., Halperin, J.M. (2003). Childhood disorders: attention-deficit and disruptive behavior disorders. In: A.Tasman, J.Kay, J.A.Lieberman (red.). Psychiatry: volume 1, p. 779-798. Chichester: John Wiley & Sons.

5. Loeber, R., Hay, D. (1997). Key issues in the development of aggression and violence from childhood to early adulthood. Annual Review of Psychology, 48(February): 371-410.

6. Gintner, G.G. (2000). Conduct disorder and chronic violent offending: issues in diagnosing and treatment selection. In: D.S.Sandhu, C.B.Aspy (red.). Violence in American schools: a practical guide for counselors, p. 335-351. Alexandria: American Counseling Association.

7. Loeber, R., Burke, J.D., Lahey, B.B., Winters, A., Zera, M. (2000). Oppositional defiant and conduct disorder: a review of the past 10 years, part I. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 39(12): 1468-1484.

8. Thomaes, S.C.E. (2007). Narcissism, shame, and aggression in early adolescence: on vulnerable children. Amsterdam: Vrije Universiteit.

9. Kimonis, E.R., Frick, P.J. (2006). Conduct disorder. In: R.T.Ammerman (red.). Comprehensive handbook of personality and psychopathology, p. 299-315. Hoboken: John Wiley & Sons.

10. Greene, R.W., Ablon, J.S., Goring, J.C., Fazio, V., Morse, L.R. (2004). Treatment of oppositional defiant disorder in children and adolescents. In: P.M.Barrett, T.H.Ollendick (red.). Handbook of interventions that work with children and adolescents: prevention and treatment, p. 369-393. Chichester: John Wiley & Sons.

11. Loney, B.R., Lima, E.N. (2003). Classification and assessment. In: C.A.Essau (red.). Conduct and oppositional defiant disorders: epidemiology, risk factors, and treatment, p. 3-32. Mahwah: Lawrence Erlbaum Associates.

12. Hinshaw, S.P., Lahey, B.B., Hart, E.L. (1993). Issues of taxonomy and comorbidity in the development of conduct disorder. Development and Psychopathology, 5(1): 31-49.

13. Lahey, B.B., Loeber, R., Quay, H.C., Applegate, B., Shaffer, D., Waldman, I., Hart, E.L., McBurnett, K., Frick, P.J., Jensen, P.S., Dulcan, M.K., Canino, G., Bird, H.R. (1998). Validity of DSM-IV subtypes
of conduct disorder based on age of onset. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 37(4): 435-442.

14. Tremblay, R.E. (1999). When children's social development fails. In: D.Keating, C.Hertzman (red.). Developmental health and the wealth of nations: social, biological and educational dynamics ,
p. 55-71. New York: Guilford.

15. Ostrander, R. (2004). Oppositional defiant disorder and conduct disorder. In: F.M.Kline, L.B.Silver (red.). The educator's guide to mental health issues in the classroom, p. 267-286. Baltimore: Paul H. Brookes Publishing.

16. Gebhardt, E., Prins, P. (1997). Een twee-trajectenmodel voor de ontwikkeling van antisociaal gedrag bij kinderen met ADHD. Gedragstherapie, 30(4): 219-253.

17. Frick, P.J. (1994). Family dysfunction and the disruptive behavior disorders: a review of recent empirical findings. Advances in Clinical Child Psychology, 16(2): 203-226.

18. Faraone, S.V., Biederman, J., Keenan, K., Tsuang, M.T. (1991). Separation of DSM-III attention deficit disorder and conduct disorder: evidence from a family-genetic study of American child -psychiatric patients. Psychological Medicine, 21(1): 109-121.

19. Tremblay, R.E., Japel, C. (2003). Prevention during pregnancy, infancy and the preschool years. In: D.P.Farrington, J.W.Coid (red.). Early prevention of adult antisocial behaviour, p. 202-242. Cambridge: Cambridge University Press.

20. Earls, F. (1994). Oppositional-defiant and conduct disorders. In: M.Rutter, E.Taylor, L.Hersov (red.). Child and adolescent psychiatry, p. 308-329. Oxford: Blackwell.

21. Verhulst, F.C. (1999). Kinder- en jeugdpsychiatrie. In: A.d.Jong, W.v.d.Brink, J.Ormel (red.). Handboek psychiatrische epidemiologie, p. 379-398. Maarssen: Elsevier/De Tijdstroom.

22. Kazdin, A.E. (1995). Conduct disorders in childhood and adolescence. Thousand Oaks: Sage.

23. Popma, A. (2006). Neurobiological factors of antisocial behavior in delinquent male adolescents. Amsterdam: Vrije Universiteit.

24. Raine, A. (2002). Biosocial studies of antisocial and violent behavior in children and adults:
a review. Journal of Abnormal Child Psychology, 30(4): 311-326.

25. Marmorstein, N.R. (2002). The co-occurrence of major depression and conduct disorder in adolescents. Dissertation Abstracts International Section B: The sciences and engineering, 62(7-B): 3383

26. Webster-Stratton, C. (2000). Oppositional-defiant and conduct-disordered children. In: M.Hersen, R.T.Ammerman (red.).p. 387-412. Mahwah: Lawrence Erlbaum.

27. Farrington, D.P., Coid, J.W. (2003). Early prevention of adult antisocial behavior. Cambridge: Cambridge University Press.

28. Cloninger, C.R., Gottesmann, C. (1987). Genetic and environmental factors in antisocial behavior disorders. In: S.A.Mednick, T.E.Moffitt, S.A.Stack (red.). The causes of crime: new biological approaches, p. 92-109. Cambridge: Cambridge University Press.

29. Karnik, N.S., Steiner, H. (2005). Disruptive behaviour disorders. In: W.M.Klykylo, J.L.Kay (red.). Clinical child psychiatry, p. 191-202. New York: John Wiley & Sons.

30. Burnette, M.L., Newman, D.L. (2005). The natural history of conduct disorder symptoms in female inmates: on the predictive utility of the syndrome in severely antisocial women. American Journal of Orthopsychiatry, 75(3): 421-430.

31. Kann, R.T., Hanna, F.J. (2000). Disruptive behavior disorders in children and adolescents: how do girls differ from boys? Journal of Counseling & Development, 78(3): 267-274.

32. Sommers-Flanagan, J., Sommers-Flanagan, R. (1998). Assessment and diagnosis of conduct disorder. Journal of Counseling & Development, 76(2): 189-197.

33. Pepler, D.J., Madsen, K.C., Webster, C., Levene, K.S. (2005). The development and treatment of girlhood aggression. Mahwah: Lawrence Erlbaum.

34. Moretti, M.M., Catchpole, R.E.H., Odgers, C. (2005). The dark side of girlhood: recent trends, risk factors and trajectories to aggression and violence. Canadian Child and Adolescent Psychiatry Review, 14(1): 21-25.

35. Moffitt, T.E., Caspi, A. (2007). Evidence from behavioral genetics for environmental contributions to antisocial conduct. In: J.E.Grusec, P.D.Hastings (red.). Handbook of socialization: theory and research, p. 96-123. New York: Guilford.

36. Monuteaux, M.C., Fitzmaurice, G., Blacker, D., Buka, S.L., Biederman, J. (2004). Specificity in the familial aggregation of overt and covert conduct disorder symptoms in a referred attention-deficit hyperactivity disorder sample. Psychological Medicine, 34(6): 1113-1127.

37. Steiner, H. (2000). Disruptive behavior disorders. In: H.I.Kaplan, B.J.Sadock (red.). Comprehensive Textbook of Psychiatry: volume 2, p. 2693-2703. New York: Williams & Wilkins.

38. Raine, A. (1993). The psychopathology of crime: criminal behavior as a clinical disorder. San Diego: Academic Press.

39. Rutter, M.L. (1997). Nature-nurture integration: the example of antisocial behavior. American psychologist, 52(4): 390-398.

40. Raine, A., Mellingen, K., Liu, J., Venables, P., Mednick, S.A. (2003). Effects of environmental enrichment at ages 3-5 years on schizotypal personality and antisocial behavior at ages 17 and 23 years. American Journal of Psychiatry, 160(9): 1627-1635.

41. Manuck, S.B., Flory, J.D., Ferrell, R.E., Dent, K.M., Mann, J.J., Muldoon, M.F. (1999). Aggression and anger-related traits associated with a polymorphism of the tryptophan hydroxylase gene. Biological Psychiatry, 45(5): 603-614.

42. Bartels, M. (2003). Behavior problems, cognition, and hormones: a longitudinal-genetic study in childhood. Amsterdam: Vrije Universiteit.

43. Althoff, R.R., Rettew, D.C., Hudziak, J.J. (2003). Attention-deficit/hyperactivity disorder, oppositional defiant disorder, and conduct disorder. Psychiatric Annals, 33(4): 245-252.

44. Snoek, H., van Goozen, S.H., Matthys, W., Sigling, H.O., Koppeschaar, H.P., Westenberg, H.G., van Engeland, H. (2002). Serotonergic functioning in children with oppositional defiant disorder:
a sumatriptan challenge study. Biological Psychiatry, 51(4): 319-325.

45. Kruesi, M.J., Rapoport, J.L., Hamburger, S., Hibbs, E., Potter, W.Z., Lenane, M., Brown, G.L. (1990). Cerebrospinal fluid monoamine metabolites, aggression, and impulsivity in disruptive behavior disorders of children and adolescents. Archives of General Psychiatry, 47(5): 419-426.

46. Raine, A., Lencz, T., Bihrle, S., LaCasse, L., Colletti, P. (2000). Reduced prefrontal gray matter volume and reduced autonomic activity in antisocial personality disorder. Archives of General Psychiatry, 57(2): 119-127.

47. Brennan, P.A., Mednick, B.R., Mednick, S.A. (1993). Parental psychopathology, congenital factors, and violence. In: S.Hodgins (red.). Mental disorders and crime, p. 244-261. Thousand Oaks: Sage Publications.

48. Brennan, P.A., Grekin, E.R., Mednick, S.A. (1999). Maternal smoking during pregnancy and adult male criminal outcomes. Archives of General Psychiatry, 56(3): 215-219.

49. Rasanen, P., Hakko, H., Isohanni, M., Hodgins, S., Jarvelin, M.R., Tiihonen, J. (1999). Maternal smoking during pregnancy and risk of criminal behavior among adult male offspring in the Northern Finland 1966 Birth Cohort. American Journal of Psychiatry, 156(6): 857-862.

50. Robles de Medina, P. (2004). Prenatal maternal stress and its effects on fetal development. Utrecht: Universiteit Utrecht.

51. Tremblay, R.E., Nagin, D.S., Seguin, J.R., Zoccolillo, M., Zelazo, P.D., Boivin, M., Perusse, D., Japel, C. (2004). Physical aggression during early childhood: trajectories and predictors. Pediatrics, 114(1): e43-e50

52. Bank, L., Burraston, B., Snyder, J. (2004). Sibling conflict and ineffective parenting as predictors of adolescent boys' antisocial behavior and peer difficulties: additive and interactional effects. Journal of Research on Adolescence, 14(1): 99-125.

53. Knutson, J.F., DeGarmo, D.S., Reid, J.B. (2004). Social disadvantage and neglectful parenting as precursors to the development of antisocial and aggressive child behavior: testing a theoretical model. Aggressive Behavior, 30(3): 187-205.

54. Arseneault, L., Tremblay, R.E., Boulerice, B., Saucier, J.F. (2002). Obstetrical complications and violent delinquency: testing two developmental pathways. Child Development, 73(2): 496-508.

55. Hermanns, J., Ory, F., Schrijvers, G. (1998). Helpen bij opgroeien en opvoeden: eerder, sneller en beter. Een advies over vroegtijdige signalering en interventies bij opvoed- en opgroeiproblemen. Utrecht: Julius Centrum.

56. Lösel, F., Bender, D. (2003). Protective factors and resilience. In: D.P.Farrington, J.W.Coid (red.). Early prevention of adult antisocial behavior, p. 130-204. Cambridge: Cambridge University Press.

57. Stouthamer-Loeber, M., Wei, E., Loeber, R., Mastenb, A.S. (2004). Desistance from persistent serious delinquency in the transition to adulthood. Development and Psychopathology, 16(4): 897-918.

58. Gelder, M.G., Lopez-Ibor, J.J., Andreasen, N. (2001). New Oxford textbook of psychiatry. Oxford: University Press.

59. Greene, R.W. (2006). Oppositional defiant disorder. In: M.Hersen, J.C.Thomas (red.). Comprehensive handbook of personality and psychopathology, vol. 3, p. 285-298. New Jersey: John Wiley & Sons.

60. Webster-Stratton, C. (2000). Oppositional-defiant and conduct-disordered children. In: M.Hersen, R.T.Ammerman (red.).p. 387-412. Mahwah: Lawrence Erlbaum.

61. Orobio de Castro, B. (2000). Social information processing and emotion in antisocial boys. Amsterdam: Vrije Universiteit.

62. Lahey, B.B., Goodman, S.H., Waldman, I.D., Bird, H., Canino, G., Jensen, P., Regier, D., Leaf, P.J., Gordon, R., Applegate, B. (1999). Relation of age of onset to the type and severity of child and adolescent conduct problems. Journal of Abnormal Child Psychology, 27(4): 247-260.

63. Gezondheidsraad (2006). Preventie en behandeling van de antisociale persoonlijkheidsstoornis. Den Haag: Gezondheidsraad.

64. Aos, S., Lieb, R., Mayfield, J., Miller, M., Pennucci, A. (2004). Benefits and costs of prevention and early intervention. programs for youth. Olympia: Washington State Institute for Public Policy.

65. Aos, S., Mayfield, J., Miller, M. (2006). Evidence-based treatment of alcohol, drug, and mental health disorders: potential benefits, costs, and fiscal impacts for Washington State. Olympia: Washington State Institute for Public Policy.

Copyright 2004 CCGT.    Webdesign:   Oogopslag Webcommunicatie.    Contact  CCGT.